Daarom vertellen we verhalen

Tot een paar maanden geleden had ik nog nooit van een actuaris gehoord.

Best gek.

Gisteren stond ik voor een zaal met tweehonderd stuks.

Wat ze doen?

Actuarissen zijn een soort kanaries in de steenkolenmijn. Ze doen voorspellingen op basis van wiskundige formules. Zien risico’s vaak allang voordat de rest van ons land doorheeft wat er aan de hand is. Binnen de zorg. Binnen het klimaat.  

Gek genoeg zie en hoor je ze nauwelijks.

Dat zit een beetje in de aard van het beestje, zeggen ze zelf. Rekenen, analyseren, adviseren. En daarna weer terug achter het bureau. Om te genieten van 'orgastische berekeningen', zoals de Actuaris van het Jaar het verwoordde.

In Groot-Brittannië stonden ze wel op. Tijdens corona. Met als voorganger actuaris Stuart McDonald. Hij mengde zich nadrukkelijk in het publieke debat. Hij duidde op radio en tv sterftecijfers en risico’s. Journalisten waren gek op hem.

In ons land hadden Splinter Chabot, Famke Louise en René van der Gijp aan talkshowtafels hun mond vol over coronamaatregelen en -besmettingen. 

De Nederlandse actuarissen zaten thuis achter de aardappelen. Waarschijnlijk hoofdschuddend, maar zelf te risicomijdend om over de exacte cijfers te praten.

Zoals de organisatie tegen mij zei: ‘Actuarissen weten meer van modellen dan van mensen. Durven pas iets te zeggen als ze dat tot drie cijfers achter de komma zeker weten’.

Mijn verhaal op de Dag van de Actuaris ging dan ook vooral om één ding: kom achter dat bureau vandaan, treed naar buiten. Want een berekening gaat pas leven als je laat zien wat die voor mensen betekent.

Ik verwees naar Paul Slovic. Die Amerikaanse psycholoog doet al decennia onderzoek naar hoe mensen risico’s ervaren. Cijfers, abstracties en logica spelen daarbij een rol (‘risk as analysis’). Net zoals ervaringen, associaties en gevoelens (‘risk as feelings’).

Volgens Slovic is die tweede route voor mensen de meest natuurlijke en gebruikelijke manier waarop ze op risico's reageren en beslissingen nemen. Mensen wegen dat nou eenmaal anders dan actuarissen dat berekenen. Verhalen kunnen laten zien wat zo’n risico in een mensenleven betekent.

Vertel dus niet alleen dat klimaatverandering het risico op funderingsschade vergroot. Vertel over Daan en Sophie die ontdekken dat onder hun Amsterdamse benedenetage in de Watergraafsmeer een rekening van 90.000 euro ligt. Geld dat zij niet hebben. En ze kunnen het probleem niet in hun eentje oplossen: hun woning deelt de fundering met bovenwoningen. Hun buren moeten dus meedoen en meebetalen. Doen die dat niet, dan wordt ook de verkoop van hun huis een probleem.

Zo geef je klimaatverandering niet alleen een voordeur. Maar ook een hypotheek en slapeloze nachten.

Actuarissen zijn het geweten van Nederland. Maar als dat binnenskamers alleen onderzoekt en naar buiten zwijgt, heeft ons land weinig aan zo’n geweten. Kanaries die pas gaan zingen als ze tot drie cijfers achter de komma weten dat er mijngas hangt? Nee, dan ben je voor velen te laat.